TRANG SỬ VIỆT
Từ đời nhà Đinh, nhà Tiền Lê sang đầu nhà Lý, tuy Tàu không cai trị nước Đại Việt nhưng họ vẫn muốn xâm lược nước ta. Đến đời Tống Thần Tông, Vương An Thạch sai Lưu Gi chuẩn bị đánh Đại Việt. Lưu Gi cho đóng thuyền, rèn đúc gươm đao, huấn luyện binh lính để chờ ngày tràn qua biên giới.
2) Vua nhà Lý viết thơ sang hỏi nhà Tống thì Lưu Gi lại vất thơ đi. Lý triều tức giận truyền lệnh cho Lý Thường Kiệt và Tôn Đản đem 10 vạn binh, chia làm 2 đạo thủy và bộ, cùng tiến đánh nhà Tống. Quân nhà Lý lấy cớ là sang cứu dân Tàu khỏi sự áp bức của Vương An Thạch.
3) Lý Thường Kiệt chính tên là Ngô Tuấn, sinh năm 1019 tại phường Thái Hòa thuộc kinh thành Thăng Long. Cha Ngô Tuấn, ông An Ngữ, là võ quan trong triều. Ngay từ thuở nhỏ, Ngô Tuấn đã được cha dạy cho các môn quyền cước ở vườn sau nhà.
4) Chiều chiều, Ngô Tuấn lại cùng lũ trẻ trong phường Thái Hòa ra hồ Mù Sương (hay Dâm Đàm, tức Hồ Tây bây giờ) tập bơi. Ngô Tuấn ngụp lặn, đuổi bắt các bạn cùng trạc tuổi với mình... Bơi lội ướt rồi lại lên bờ hồ, nằm phơi nắng cho khô.
5) Muốn nhảy cao, Ngô Tuấn thường buộc túm hai ống quần lại rồi đổ đầy cát vào cho nặng. Cứ thế Ngô Tuấn tập chạy, tập nhẩy, trước còn chạy chậm, sau quen dần nên chạy nhanh hơn. Chẳng bao lâu, Ngô Tuấn đã nhún mình nhảy qua được bức tường đất thấp.

6) Hồi ấy, khắp nước thường có những ngày hội vật, múa kiếm, đánh côn để lấy giải thưởng. Trẻ già, trai gái nô nức kéo nhau tới xem. Ngô Tuấn cũng rủ các bạn đi theo. Tới nơi đã thấy, theo nhịp trống liên hồi, các võ sĩ ra sức trổ tài.
7) Ngô Tuấn thích nhất là các cuộc đua thuyền ngoài bến Đông Bộ Đầu (gần cầu Long Biên ngày nay). Hàng chục thanh niên khỏe mạnh cúi đầu ngả mình cố sức chèo. Hàng trăm chiếc thuyền đua nhau, lao vun vút trên sông. Tiếng vỗ tay, tiếng trống vang lên như sấm.
8) Tiếp theo là cuộc biểu diễn của thủy quân. Những chàng trai trẻ, nai nịt gọn gàng, từ thuyền mình nhảy vọt sang thuyền giặc. Họ dùng dao để chém. Họ dùng giáo để đâm vào những hình nộm bện bằng rơm. Tuấn ước ao sẽ được làm như họ.
9) Năm Ngô Tuấn lên 12 tuổi, ông An Ngữ cho con sang Bái Ân (Nghĩa Đô bây giờ) học thầy đồ Lý Công Ân. Thế rồi ban ngày học chữ, ban đêm Ngô Tuấn lại tiếp tục học võ. Ông An Ngữ muốn cho con sau này sẽ thành người văn, võ kiêm toàn.

10) Năm sau, ông An Ngữ đi tuần vùng Thanh hóa, không may bị bệnh sốt rét mà chết. Ông Tạ Đức là chú rể, đem Ngô Tuấn về nuôi và dạy thêm cho các môn cưỡi ngựa, bắn cung. Ngô Tuấn chăm chú theo học nên tiến bộ rất mau.
11) Khi Ngô Tuấn vừa đầy 18 tuổi thì mẹ mất. Lo tang mẹ xong, Ngô Tuấn được tuyển làm Kỵ Mã Hiệu Úy, một chức quan võ trong đội cưỡi ngựa. Sau đó, Lý Thái Tông cho vời Ngô Tuấn vào làm thị vệ, ở luôn trong cung, để hầu hạ vua.
12) Vốn tính chăm chỉ, lại hết lòng trung thành nên Ngô Tuấn được vua tin yêu và thăng thưởng dần dần đến chức Đô Tri. Bây giờ Đô Tri Ngô Tuấn được trông coi tất cả mọi việc trong cung. Vua lại cho đổi tên họ Ngô Tuấn sang họ vua, tức là Lý Thường Kiệt.
13) Năm 1061, miền Thanh Nghệ có giặc, Lý Thánh Tông vời Lý Thường Kiệt đến bảo: "Nay ở miền Nam có giặc, ta muốn cử khanh vào đó lo toan mọi việc. Ý khanh thế nào?" Lý Thường Kiệt xin vâng lệnh ngay.
14) Đường vào miền Thanh, Nghệ có nhiều rừng núi, rất hiểm trở. Lý Thường Kiệt chỉ đem theo vài người lính, tìm tới các thôn bản của người Mường. Ông lựa lời, khuyên bảo, giải thích nên các nhóm phản loạn đều về hàng mà không phải đánh nhau.
15) Dù đã biết tài của Thái úy Lý Thường Kiệt, nhưng trước khi cử ông đi đánh Tống, Lý Nhân Tông (con Lý Thánh Tông) vẫn hỏi ý kiến của ông. Ông tâu: "Ngồi yên đợi giặc không bằng đem quân đánh trước, để chặn ngay mũi nhọn của giặc!"
16) Năm 1075, Lý Thường Kiệt vây đánh Khâm Châu (thuộc tỉnh Quảng Đông nước Tàu). Từng đoàn chiến thuyền chở nhiều thớt voi và nhiều toán kỵ mã đổ bộ. Tướng nhà Tống là Trần Vĩnh Thái trở tay không kịp. Đến xế trưa, Khâm Châu lọt vào tay quân nhà Lý.
17) Một cánh quân khác, do Lý Kế Nguyên cầm đầu, tiến đánh Liêm Châu. Tướng Tống là Lỗ Khánh Tôn lui vào thành cố thủ. Quân Lý Kế Nguyên leo thang lên thành để tấn công. Ba ngày sau, Liêm Châu cũng bị thất thủ. Quân Đại Việt vào thành, treo bảng an dân.
18) Đạo quân của Tôn Đản vây đánh Ung Châu (tức là Nam Ninh, thuộc Quảng Tây bây giờ). Trương Thủ Tiết đem binh đi cứu Ung Châu. Lý Thường Kiệt đón đánh ở Côn Lôn Quan. Trương Thủ Tiết bị lọt vào ổ phục binh, và bị chém chết tại trận.
19) Tôn Đản vây thành Ung Châu đã hơn 40 ngày mà chưa hạ được. Quân Lý dùng thang leo lên thành thì quân nhà Tống ném lửa xuống đốt cháy thang. Sau cùng Lý Thường Kiệt cho quân vác mỗi người một bao đất, đem chất lên cao dần, làm lối trèo vào thành, giữa đêm tối.
20) Sáng hôm sau quân nhà Lý tràn vào thành, phóng lửa đốt cháy khắp nơi. Quân Tống tan vỡ, chạy như vịt. Tô Giám, tướng Tống giữ thành, nhảy vào đám lửa tự vẫn. Sau khi đại thắng, Lý Thường Kiệt cho bắt tù binh và lấy của cải đem về nước.
21) Thấy quân nhà Lý đánh phá châu Khâm, Liêm và Ung, vua quan nhà Tống tức giận lắm. Họ sai các danh tướng như Quách Quỳ, Triệu tiết cùng hai nước Chiêm Thành và Chân Lạp, rồi chia đường, kéo quân sang Đại Việt để đánh báo thù.
22) Cuối năm 1075, quân nhà Tống đã tràn vào miền Bắc nước Đại Việt. Lý Nhân Tông cử Lý Thường Kiệt đi chặn địch. Lý Thường Kiệt vâng mệnh vua đem quân ra lập phòng tuyến ở bờ phía nam sông Như Nguyệt (sông Cầu ngày nay). Những cọc tre chôn ở lưng đê, chĩa mũi nhọn xuống sông.
23) Cọc tre nhọn hoắt, chôn nhiều như lông nhím, làm thành một bức tường dài hơn hai trăm dặm, từ chân núi Tam Đảo đến Lục Đầu Giang. Chiến thuyền của nhà Lý đậu sẵn ở Vạn Xuân (Phả Lại) sẵn sàng ngăn chặn không cho quân Tống qua sông đổ bộ lên phòng tuyến
24) Tuy vậy, Quách Quỳ vẫn tìm mọi cách tấn công. Y chế ra máy bắn đá, bắn sang, khiến chiến thuyền của nhà Lý bị thủng nát rất nhiều. Rồi nhân lúc hỗn loạn, quân Tống liều chết, bắc cầu phao, vượt qua sông. Quân Lý hết sức chống cự lại. Tình hình rất là nguy ngập
25) Đêm hôm ấy, quân nhà Lý bỗng nghe thấy một tiếng ngâm thật lớn: "Sông núi nước Nam, vua Nam ở. Rành rành định phận ở sách trời. Cớ sao lũ giặc sang xâm lấn? Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời", mọi người nghe rồi bảo nhau đó là thơ của Thần, cho nên hết sức đánh giặc. Thật ra, đó là thơ của Lý Thường Kiệt đọc, để làm nức lòng binh sĩ.
26) Quân nhà Tống đã không tiến lên được, lại không quen khí hậu, bị chết bệnh khá nhiều nên rất chán nản. Giữa lúc ấy, Lý Thường Kiệt đề nghị giảng hòa rồi hai bên cùng lui quân. Quách Quỳ mừng lắm, liền cho rút hết quân về Tàu, chỉ giữ lại châu Quảng Nguyên (đất hai tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn) là nơi có nhiều mỏ vàng, mỏ bạc.
27) Năm 1078, Lý Nhân Tông sai Đào Tôn Nguyên đem 5 con voi lớn sang cống vua nhà Tống và xin lại vùng đất bị chiếm giữ. Trước kia vua Tống định không trả, sau biết không giữ nổi, liền yêu cầu nhà Lý phải trao lại số dân Tàu bị bắt trước đây, để đánh đổi lấy vùng đất Quảng Nguyên.
28) Năm 1079, vua Lý Nhân Tông cho thuyền chở 221 người (trong số dân chúng ba châu Khâm, Liêm và Ung bị bắt từ năm 1075) sang trả nhà Tống để đổi lấy đất về. Có viên quan Tàu thơ mỉa mai vua Tống là: "Vì tham voi Giao Chỉ, nên mất vàng Quảng Nguyên"
29) Nước Chiêm Thành thỉnh thoảng lại sang quấy nhiễu, đánh thế nào cũng không được. Vì thế nên trước khi đi đánh nhà Tống, Lý Thường Kiệt đã đem quân vào Nam đánh Chế Củ. Đến năm 1104, ông lại đánh Chế Ma Na chiếm lại ba châu Địa Lý, Ma Linh và Bố Chính như cũ.
30) Bấy giờ Lý Thường Kiệt đã ngoài 70 tuổi. Đi đánh Chiêm Thành về được một năm thì ông mất. Bắc đánh Tống, Nam bình Chiêm, Lý Thường Kiệt thật là một danh tướng của Đại Việt.
31) Ngoài Lý Thường Kiệt ra, về đời nhà Lý còn có rất nhiều nhân tài giúp vua, giữ nước như: Tôn Đản, Lê Phụng Hiển, Lý Đạo Thành, Hoàng Nghĩa Hiền v.v... Riêng Tô Hiến Thành quyết theo di chiếu của Lý Anh Tông mà lập thái tử Long Cán chưa đầy 3 tuổi, lên làm vua, tức là Lý Cao Tông.
32) Thái hậu Chiêu Linh muốn cho con mình là Long Xưởng lên làm vua, đã đem rất nhiều vàng bạc đến đút lót cho bà Lã Thị, vợ Tô Hiến Thành. Lã Thị đêm ngày khuyên chồng nên vâng lời Thái hậu để được giàu có. Ông cương quyết từ chối, thà chịu nghèo, chứ không tham vàng mà bỏ nghĩa.
33) Khi Tô Hiến Thành bị bệnh nằm trên giường thì có Vũ Tán Đường ngày đêm hầu hạ, bưng cơm, sắc thuốc, chăm sóc hết lòng. Vũ Tán Đường làm như vậy để mong được Tô Hiến Thành vui lòng mà để cử cho Đường làm phụ chánh, thay thế Tô Hiến Thành, sau khi ông mất.
34) Đỗ Thái hậu (mẹ vua Lý Cao Tông) đến thăm và hỏi Tô Hiến Thành xem đã cử ai thay thế chưa? Tô Hiến Thành xin cử Trần Trung Tá. Thái hậu ngạc nhiên hỏi: "Sao không cử Vũ Tán Đường?" Ông tâu: "Nếu cử người giúp nước thì tôi xin cử Trần Trung Tá. Còn cần người hầu hạ thì tôi xin cử Vũ Tán Đường."
35) Năm 1208, Phạm Du ở Nghệ An nổi loạn. Vua Lý Cao Tông sai Phạm Bỉnh Di đi dẹp. Phạm Du bị thua chạy, cho người đem vàng bạc đút lót các quan trong triều, để vu cho Phạm Bỉnh Di mưu phản. Phạm Bỉnh Di bị bắt giam. Tướng của Di là Quách Bốc đem quân về kinh thành đánh phá để cứu chủ tướng.
36) Thấy có loạn, Cao Tông cùng các quan rời kinh đô, chạy lên Phú Thọ. Thái tử Sam chạy về Hải Ấp (Nam Định) vào ở nhà Trần Lý, là người làm nghề đánh cá, rất giàu có. Nhân dịp này, Thái tử Sam lấy con gái Trần Lý là Trần Thị làm vợ.
37) Sau đó, anh em Trần Lý mộ quân về Thăng Long dẹp loạn. Vua Lý Cao Tông được rước về cung. Năm 1210, vua Lý Cao Tông mất, thọ 38 tuổi. Thái tử Sam nối ngôi vua, hiệu là Lý Huệ Tông. Lý Huệ Tông phong Trần Thị làm Hoàng hậu.
38) Lý Huệ Tông bị bệnh, thỉnh thoảng lại nổi cơn điên, rồi cứ say rượu, ngủ cả ngày. Việc nước lúc này ở cả trong tay Trần Tự Khánh, tức là anh ruột của Hoàng hậu. Sang năm sau, em họ của Hoàng hậu là Trần Thủ Độ được phong chức Điện Tiền Chỉ Huy Sứ, nắm hết mọi quyền hành.
39) Lý Huệ Tông chỉ có 2 con gái. Thuận Thiên công chúa lấy Trần Liễu. Chiêu Thánh công chúa lên 7 tuổi, được vua Lý truyền ngôi cho, tức là Lý Chiêu Hoàng (1224). Sau đó vua Lý Huệ Tông vào tu ở chùa. Trần Thủ Độ vẫn có âm mưu muốn chiếm lấy cơ nghiệp nhà Lý. Ông cho cháu là Trần Cảnh, được 8 tuổi, vào cung hầu hạ Lý Chiêu Hoàng.

40) Năm 1225, Lý Chiêu Hoàng lấy Trần Cảnh và bị Trần Thủ Độ lừa bắt nhường ngôi cho chồng. Nhà Lý đến đây là hết, cả thảy có 9 đời vua, và kéo dài 216 năm. Nhà Lý có công giữ vững nền độc lập quốc gia và làm cho nước Đại Việt càng ngày càng giàu mạnh.